جواب:

استروژن و پروژسترون

این دو هورمون استروژن و پروژسترون نام دارند استروژن هورمون جنسي اصلي زنانه مي باشد . اين هورمون باعث هدايت تخمک گذاري ، لقاح و بارداري مي شود . استروژن همچنين بر بافتهاي بسياري در بدن تأثير گذاشته وهمچنين کمک به ساخته شدن ومهار جذب دوباره استتخوانی و حفظ توده هاي استخواني مي کند. پروژسترون سبب افزایش و پایداری آندومتر و نگاهداشتن جنین در جدار آندومتر میشود. در طی بارداری میزان پروژسترون افزایش و میزان استروژن کاهش میابد، ، لذا مادر میبایست از فرآورده های حاوی کلسیم بصورت جایگزین استفاده نماید؛ چرا که میزان کلسیم مورد نیاز جنین از بافت استخوانی مادر تامین میگردد و خطری متوجه وی نخواهد بود، و در صورت کمبود مصرف مواد حاوی کلسیم، مادر خود متحمل این کمبود و مشکلات استخوانی خو اهد شد.

استروژن چيست؟

در واقع استروژن نام هيچ هورمون منفردي در بدن نيست و اين نام به دسته‌اي از هورمون‌ها اطلاق مي‌شود. سه هورمون استروژن مهم كه در بدن خانم‌ها توليد مي‌شوند، استريول، استراديول، و استرون هستند..

استروژن چه كار مي‌كند؟

استروژن‌ها فعاليت استخوان‌سازي را نيز افزايش مي‌دهند

استخوانهای زنان بدلیل ظریفتر از مردان است  زنان  عمر طولانی تر از مردان  دارند  اگر مردان هم عمر طولانی داشته باشند ، آنان نیز در معرض ابتلا به پوکی استخوان خواهند بود بدلیل کم بودن ویا نبودن هورمونهای استروژن در دوران بار داری در زنان شانس پوکی استخوان بالا می رود.

بدلیل اینکه این هورمون در محکم و سالم نگهداشتن استخوانهاتاثیر خانمهایی که دچار این بیماری می شوند بعد از 45  بسزایی دارد . در زنانی که مصرف کلسیم آنان پائین است ، و خانمهای باردار و خانمهای شیرده بدلیل مسائل فیزیولوژی بدن آنان دچار کمبود کلسیم می شوند و شانس ابتلا به پوکی استخوان در آنها بالا می باشد. در خانمهای جوانی که تخمدانهای ضعیف داشته باشند و یا با عمل جراحی برداشته شده اند بدلیل اینکه هورمون استروژن ترشح نمی شود ویا کم ترشح می شود، دچار یائسگی زودرس می شوند ، شانس ابتلا به پوکی استخوان آنان بالا است.

استروژن هورمون زنانه‏اي است كه از كاهش توده‏ي استخوان جلوگيري مي‏كند. توليد استروژن در تخمدانها بعد از يائسگي متوقف مي‏شود، در نتيجه، از دست رفتن توده‏ي استخوان تسريع مي‏شود. زناني كه يائسگي زود رس دارند (قبل از 45 سالگي)، مانند بانواني كه تخمدانهاي آنها را با جراحي برداشته‏اند بيشتر در معرض ابتلا به پوكي استخوان‏اند.  

- سابقه‏ي خانوادگي: وراثت بر مقدار استخوانهاي شما و سرعت از دست دادن آنها تأثير دارد، اگر مادر شما شكستگي لگن يا مهره، ساعد و... داشته باشد، احتمال ابتلاي شما به شكستگي 2 برابر افراد ديگر است.

- استخوان‏بندي ظريف و كوچك: بانواني كه داراي استخوانهاي كوچك بوده، كوتاه قد و يا لاغراند، به خاطر وجود توده‏ي استخواني كمتر، مستعد بروز پوكي استخوان‏اند.

پوكي استخوان چيست؟

پوكي استخوان يا استئوپروز، عبارت از حالتيست كه در اثر تخريب بافت استخواني، توده‏اي استخوان كاهش يافته سرانجام به شكستگي استخوان منجر مي‏شود (تعداد و اندازه‏ي تيغه‏هاي استخواني بافت استخواني كاهش مي‏يابد).

توده‏ي استخواني هر فرد معمولاً در 30 تا 35 سالگي به بيشترين حد خود مي‏رسد. پس از اين سن، كم شدن توده استخوان به صورت يك روند طبيعي آغاز مي‏شود. در واقع با افزايش سن، مقدار استخواني كه تخريب مي‏شود، بيشتر از مقداري است كه ساخته مي‏شود. اگر بتوانيم ساختمان داخلي بافت استخواني را با ميكروسكوپ ببينيم، در حالت طبيعي، شبيه كندوي عسل است كه با تخريب بافت استخواني در اين كندو اندازه‏ي فضاهاي خالي بزرگتر مي‏شود و به عبارتي پوك‏تر مي‏شود. بدين ترتيب، استخوانها نازك و شكننده مي‏شوند، به حدي كه به راحتي و حتي به خودي خود مي‏شكنند.(مخصوصاً در ناحيه سر استخوان ران كه در گودي استخوان لگن جا دارد، ستون مهره‏ها و مچ دست). زمان يائسگي عامل خطر ديگري براي پوكي استخوان است، بطوريكه بعضي، عملاً پوكي استخوان را فقط بيماري دوران يائسگي مي‏دانند. هنگام يائسگي، مقدار هورمون (استروژن) در بدن زنان خيلي كم مي‏شود. پايين آمدن اين هورمون در خون، از دست دادن (استحكام) استخوان و پوكي آن را سبب مي‏شود. پوكي استخوان، بيماري خاموش نيز ناميده مي‏شود، زيرا ممكن است شما متوجه هيچ علامتي نشويد. طي سالها ممكن است استخوانهايتان را از دست بدهيد، اما ندانيد كه پوكي استخوان داريد، تا زمانيكه ناگهان يكي از استخوانهايتان بشكند. بعضي مواقع، وجود برخي از بيماريها مثل پركاري تيروئيد، كم كاري غدد جنسي، آرتريت روماتوئيد، يا مصرف بعضي از داروها مثل كورتن و لووتيروكسين باعث كم شدن قدرت استخوانها و در نتيجه پوكي آنها مي‏شود.

پروژسترون

پروژسترون كه يك هورمون جنسي زنانه است در عين حال يك استروئيد عصبي هم محسوب مي شود كه براي نمو طبيعي سلول هاي عصبي در مغز نقش حياتي دارد و اثرات محافظتي بر بافت آسيب ديده مغز اعمال مي كند. پروژسترون به طور طبيعي هم در مغز مردان و هم در مغز زنان وجود دارد. هورمون پروژسترون مي تواند به عنوان يك فاكتور بقاء در تكوين بهتر جنين مطرح شود . پروژسترون مهمترين هورمون طي دوران بارداري است كه در همه پستانداران براي حمايت از لانه گزيني، تكوين و حيات جنين لازم و ضروري است.

اخيرا نظريات متفاوتي در مورد عوارض استفاده از هورمون استروژن و پروژسترون در خانم ها  در سن 35 به بالا در جهان مطرح شده است. اين ديدگاه ها در پي مطالعاتي در جهان، از جمله در آمريكا نشان داده است كه اين هورمون ها نه تنها عاملي براي حفظ سلامتي عروق حياتي در زنان نيست، بلكه زناني كه تحت هورمون درماني قرار داشته اند، بيشتر در خطر ابتلا به سكته قلبي و مغزي و تصلب و انسداد شرايين بوده اند. همچنين مشاهده شده كه هورمون درماني، خطر ابتلا به سرطان سينه را در زنان افزايش مي دهد،

-در هر دو گروه.منتها در گروهي كه دارو را خورده بودند، نسبت به آن گروه كه دارونما خورده بودند، عارضه منفي عروق كرونر، كمي بيشتر بوده است. البته از نظر آماري، اين بيشتر بودن با معني است. ولي به هر حال كم بوده است. اما در مورد چگونگي اين مطالعه ايرادهايي هم گرفته شده. يكي از ايرادها اين بوده كه اگر در اين مطالعه كه سن متوسط خانم ها ۶۰ سال بوده است، سن متوسط ۵۰ سال را انتخاب مي كردند، اصلا آنها در اين سن رضايت نمي دادند كه دارو را بخورند. چون در سن ۵۰ سالگي كه شخص دچار گرگرفتگي است، حاضر نمي شود در مطالعه اي كه ممكن است به او دارونما داده شود كه روي گرگرفتگي اش اثر نداشته باشد، شركت كند. اين اولين ايرادي بوده است كه به اين مطالعه گرفته شده كه گروه مورد مطالعه گروهي بوده است كه علايم زودرس يائسگي را پشت سر گذاشته بودند. در هر صورت اين ايراد كه گروهي كه استروژن و پروژسترون خورده بودند، كمي بيشتر دچار عوارض عروق كرونر شده بودند، در اين مطالعه مشخص شده است. يا مثلا عارضه سرطان سينه هم در هر دو گروه ۲/۱ درصد مشاهده شده است كه البته در گروهي كه دارو خورده بودند باز هم كمي اين عارضه بيشتر بوده است كه البته از نظر آماري اين رقم با معني بوده است. همچنين در ۴/۱ درصد افراد مورد مطالعه، سكته مغزي مشاهده شده كه باز هم در گروهي كه دارو خورده بودند، آمار سكته مغزي كمي بيشتر بوده است. ولي شكستگي ران و سرطان روده بزرگ در گروهي كه دارو خورده بودند كمتر بوده است.پس در مورد عوارض زودرس يائسگي، سرطان روده بزرگ و پوكي استخوان فايده استفاده از استروژن و پروژسترون اثبات شده است.
بله. ولي مطالعات نشان داده است كه اين دارو نمي تواند از عوارض مشكلات عروق قلبي و مغزي پيشگيري كند و اگر كسي زمينه اين مشكلات را داشته باشد، حتي مي تواند آنها را تشديد هم بكند. در نتيجه اين دارو به عنوان پيشگيري از بيماريهاي عروق كرونر جايي ندارد.در مورد داروهاي گياهي كه گفته مي شود مي تواند جايگزين داروهاي شيميايي يعني استروژن و پروژسترون شود و گويا در اكثر
داروهايي كه براي جلوگيري از پوكي استخوان مي توان استفاده كرد، فقط استروژن و پروژسترون نيست. گذشته از كلسيم و ويتامين D و تغذيه و ورزش و غيره كه اينها همه بايد با هم جمع شوند تا مؤثر باشند، داروهاي غيرگياهي ديگري هم براي جلوگيري از پوكي استخوان ساخته شده و در داروخانه ها هم هست. البته بعضي از آنها هنوز در ايران نيست مثل «Tibolone» ولي «Raloxifene» در ايران هست و ما هم تجويز مي كنيم و اين هم هيچ تأثير منفي روي سينه ندارد، البته روي گرگرفتگي و ساير عوارض زودرس يائسگي هم اثري ندارد و فقط جلوي پوكي استخوان را مي گيرد و تا به حال كه اثرات منفي با آن مشاهده نشده است.

 مفيد بودن «Tibolone» قطعي است؟- هنوز اثرات بدي از اين دارو مشاهده نشده است. البته مطالعه روي آن بايد ادامه يابد.* پس در آمريكا هورمون درماني ديگر انجام نمي شود؟
- ۷۰ درصد پزشكان خانواده در آمريكا ديگر پروژسترون و استروژن تجويز نمي كنند(در آمريكا بيشتر پزشكان خانواده اين داروها را مي دهند)، در حالي كه پزشكان متخصص زنان فقط ۲۰ درصدشان اين دارو را كنار گذاشته اند. چرا كه پزشكان زنان در اين مورد مطالعه بيشتري داشته و به موضوع نزديك تر هستند.* داروهاي گياهي جايگزين چي؟
- داروهاي گياهي بايد مطالعه شود و بر اساس اين مطالعات عمل شود. عملكرد اين داروهاي گياهي روي عوارض ديررس يائسگي، مثل پوكي استخوان و غيره لازم است مورد مطالعه قرار گيرد كه چنين مطالعه اي را من نديده ام. شايد انجام شده باشد، ولي من نديده ام. * با در نظر گرفتن جميع جهات و نتايج اين مطالعه، پيشنهاد شما براي دوران يائسگي خانم ها چيست؟
- اگر خانمي مشكل قلبي و عروقي نداشته باشد و هيچ مشكل ديگري كه مانع مصرف استروژن و پروژسترون شود، مثل سرطان سينه يا سرطان هاي وابسته به هورمون هم نداشته باشد، من همان طور كه بسياري از محققان معتقدند اعتقاد دارم كه بايد استروژن و پروژسترون به شكل دوره اي و با قطع يك هفته اي همراه كلسيم و ويتامين D داده شود. اين خانم ها بايد مرتب از نظر سرطان سينه توسط متخصصين خبره در اين مورد بررسي شوند، زيرا كه به تازگي نشان داده شده كه معاينه خود شخص هم در اين مورد چندان فايده اي ندارد و احتمالا بهترين راه، ماموگرافي مرتب است. بعد از پنج سال مصرف استروژن و پروژسترون و يا در خانم هايي كه نمي شود اين داروها را تجويز كرد، پيشنهاد می شود «Raloxifene» همراه كلسيم و ويتامين D است. در كساني كه رحم ندارند مي توان فقط استروژن و كلسيم و ويتامين D داد، حداقل براي پنج سال و بايد منتظر مطالعات بيشتر در آينده هم بود و بايد توجه كرد كه يكي از بدترين برخوردها در پزشكي، اظهار نظر عجولانه و تصميم گيري ناگهاني است كه نه به نفع بيمار است، نه پزشك.